Koffie en gezondheid

Reflux en dyspepsie

De meest genoemde maagdarmklacht na koffie drinken is opspelend maagzuur, ook wel reflux genoemd. Tweederde van de patiënten die dagelijks deze klacht hebben, zien koffie als de aanzet voor brandend maagzuur. Bij functionele (non-ulcer) dyspepsie heeft men pijn of ongemak in het bovendeel van de maag. Andere symptomen zijn vroege verzadiging, misselijkheid of braken. Er is geen definieerbare organische oorzaak. Bij beide klachten wordt koffie vaak genoemd als oorzaak. Maar dit wordt niet gestaafd door onderzoeken.

De onderzoeken

Reflux

Vroeger werd cafeïne gebruikt als prikkel om de afscheiding van pepsine en maagzuur op te wekken. Al in 1971 werd echter in onderzoek vastgesteld dat een maaltijd de krachtigste prikkel was¹. Wel zijn er zogenoemde ‘zuurgevoelige' patiënten. Zij reageren op het inbrengen van een zurige oplossing met oprispingen van maagzuur. Deze patiënten blijken ook gevoelig te zijn voor koffie, ook na het bufferen van de zuurgraad tot pH7. Algemeen geldt dat zure dranken, zoals citrussap en frisdrank, samengaan met meer brandend maagzuur. Het is merkwaardig dat ook koffie, met een pH tussen 5-6, dit effect leek te hebben.

Een mogelijke oorzaak voor reflux na koffiegebruik is cafeïne. Dit is onderzocht bij zowel gezonde

vrijwilligers als refluxpatiënten. Gewone koffie blijkt inderdaad een maagslokdarmreflux op te wekken, maar bij cafeïnevrije koffie is dit effect significant minder^2,3. Cafeïne blijkt niet de veroorzaker van de reflux. In hetzelfde onderzoek is namelijk ook cafeïne aan water toegevoegd, zonder enig effect. Er moeten dus andere componenten in koffie zitten die reflux kunnen opwekken.

Uit andere onderzoeken blijkt ook de soort koffie van belang (Europese koffie geeft meer klachten dan Amerikaanse koffie) en de bewerking van de koffiebonen^4,5,6.

In een Nederlands onderzoek is het effect van koffie op de gastro-oesophagale reflux zowel bij patiënten als bij gezonde personen onderzocht⁷. Alleen in nuchtere toestand en alleen bij patiënten kon een effect van koffie gemeten worden. Het effect van een maaltijd op de reflux blijkt groter te zijn dan het effect van koffie. De onderzoekers concluderen hieruit dat koffie geen noemenswaardig effect vertoont bij refluxpatiënten, en helemaal geen effect bij gezonde personen.

Refluxklachten worden grotendeels veroorzaakt door een ongezonde leefstijl. In een case-control studie in Noorwegen is de relatie tussen reflux en diverse factoren onderzocht⁸. Roken scoorde het meest ongunstig, gevolgd door een hoge zoutconsumptie. Er is geen verband aangetoond tussen het drinken van koffie, thee of alcohol en het risico op reflux.

In 2007 werd in Zweden een studie 9 uitgevoerd onder 4.083 tweelingen en 21.383 controles. De onderzoekers probeerden te achterhalen welke leefstijlfactoren van belang zijn voor het ontwikkelen van refluxklachten. Er is daarbij rekening gehouden met een mogelijke genetische aanleg. Uit het onderzoek bleek dat, gecorrigeerd voor genetisch aanleg, een hoog lichaamsgewicht (BMI), roken en zware lichamelijke activiteit tijdens werk risicofactoren vormen voor het ontwikkelen van reflux. Ook naar de invloed van het gebruik van koffie is gekeken. Vrouwen met een hoog koffiegebruik (7 of meer kopjes per dag) bleken, in vergelijking met vrouwen die geen koffie dronken, een 45% grotere kans te hebben op reflux. Maar als er gecorrigeerd werd voor BMI, roken en lichamelijke activiteit verdween deze relatie. Bij mannen werd zelfs een lager risico op reflux gevonden als ze veel koffie (7 of meer kopjes per dag) dronken in vergelijking met niet-koffiedrinkers. Deze relatie bleef ook na correctie bestaan.

Ook psychologische stress (met name recente levensgebeurtenissen) en psychiatrische ziekten kunnen bijdragen aan maagdarmreflux¹⁰.

Dyspepsie

Ruim eenderde (36%) van dyspepsiepatiënten rapporteren pijn te ervaren na het drinken van koffie¹¹, maar drie andere onderzoeken vinden geen verband.

Ook overgewicht speelt een rol in dyspepsie. Na correctie hiervoor in een onderzoek met ruim 4500 deelnemers verdwijnt het verband tussen dagelijkse cafeïne-inname (gemiddeld 240 mg cafeïne uit koffie en thee) en indigestie¹².

Hoewel vaak geopperd wordt dat koffie in verband staat met dyspepsie, is daarvoor geen eenduidige wetenschappelijke steun^13-16. Patiënten met dyspepsie reageren op vele verschillende voedingsmiddelen en dranken. Het kan evengoed door een andere drank dan koffie veroorzaakt worden.

De psyche van patiënten met dyspepsie is eveneens van belang; zij scoren hoger op psychopathologie, somatische klachten en depressie. Mogelijk piekeren ze meer over de oorzaak van hun problemen. Zij kunnen zich daardoor nauwkeuriger herinneren hoeveel koffie ze gedronken hebben in vergelijking met gezonde mensen. Bovendien wordt koffie door velen gezien als niet helemaal gezond. Als er dus klachten zijn, worden deze vaak gemakshalve aan koffie toegeschreven¹⁷. Bij acute experimentele stress hebben patiënten met dyspepsie vergelijkbare maagreacties als gezonde personen. Toch klagen zij meer over pijn. Mogelijk is hun viscerale pijndrempel lager, waardoor dezelfde symptomen als ernstiger worden ervaren¹⁶.

De rol van koffie

Koffie heeft bij gezonde mensen geen effect op de maagslokdarmreflux, bij patiënten met refluxklachten kan er een gering effect zijn. Andere factoren, zoals roken, een hoge BMI, lichamelijke inspanning, hoeveelheid zout of vezel in de voeding, spelen een veel grotere rol. Ook bij dyspesie schrijven de patiënten vaak hun klachten aan koffie toe. Onderzoeken hebben echter geen oorzakelijk verband aangetoond tussen het drinken van koffie en het optreden van klachten.

Literatuur

1. Kwiecien, S., and Konturek, S.J., Gastric analysis with fractional test meals (ethanol, caffeine, and peptone meal), augmented histamine or pentagastrin tests, and gastric Ph recording. J Physiol Pharmacol, 2003. 54 Suppl 3: 69-82.
2. Pehl, C., Pfeiffer, A., et al., The effect of decaffeination of coffee on gastro-oesophageal reflux in patients with reflux disease. Aliment Pharmacol Ther, 1997. 11(3): 483-486.
3. Wendl, B., Pfeiffer, A., et al., Effect of decaffeination of coffee or tea on gastro-oesophageal reflux. Aliment Pharmacol Ther, 1994. 8(3): 283-287.
4. Boekema, P.J., Samsom, M., et al., Coffee and gastrointestinal function: facts and fiction. A review. Scandinavian Journal of Gastroenterology (Supplement), 1999. 230: 35-39.
5. Brazer, S.R., Onken, J.E., et al., Effect of different coffees on esophageal acid contact time and symptoms in coffee-sensitive subjects. Physiol Behav, 1995. 57(3): 563-567.
6. Van Deventer, G., Kamemoto, E., et al., Lower esophageal sphincter pressure, acid secretion, and blood gastrin after coffee consumption. Dig Dis Sci, 1992. 37(4): 558-69.
7. Boekema, P.J., Samsom M., et al., Effect of coffee on gastro-oesophageal reflux in patients with reflux disease and healthy controls. Eur J Gastroenterol Hepatol, 1999. 11(11): 1271-6.
8. Nilsson, M., Johnsen, R., et al., Lifestyle related risk factors in the aetiology of gastro-oesophageal reflux. Gut, 2004. 53(12): 1730-1735.
9. Zheng Z., et al., Lifestyle factors and Risks for Symptomatic Gastrooesophageal Reflux in Monozygotic Twins, Gastroenterology (2007)132: 87-95.
10. Stanghellini, V., Relationship between upper gastrointestinal symptoms and lifestyle, psychosocial factors and comorbidity in the general population: results from the Domestic/International Gastroenterology Surveillance Study (DIGEST). Scand J Gastroenterol Suppl, 1999. 231: 29-37
11. Bolin, T.D., Korman, M.G., et al., Heartburn: community perceptions. J Gastroenterol Hepatol, 2000. 15(1): 35-39.
12. Shirlow, M.J. and Mathers, C.D., A study of caffeine consumption and symptoms; indigestion, palpitations, tremor, headache and insomnia. International Journal of Epidemiology, 1985. 14(2): 239-248.
13. Lamarine, R.J., Selected health and behavioral effects related to the use of caffeine. J Community Health, 1994. 19(6): 449-466.
14. Nandurkar, S., Talley, N.J., et al., Dyspepsia in the community is linked to smoking and aspirin use but not to Helicobacter pylori infection. Arch Intern Med, 1998. 158(13): 1427-1433.
15. Stavric, B., An update on research with coffee/caffeine (1989-1990). Food Chem Toxicol, 1992. 30(6): 533-555.
16. Richter, J.E., Stress and psychologic and environmental factors in functional dyspepsia. Scandinavian Journal of Gastroenterology (Supplement), 1991. 182: 40-46.
17. Knibbe, R.A., and De Haan, Y.T., Coffee consumption and subjective health: interrelations with tobacco and alcohol, in Nicotine, Caffeine and social Drinking - Behaviour and brain function, M.M. Lorist, Editor. 1998, Harwood Ac. Publ.: London. 229-243.